köylüdostu
Tarladan şehre güvenli alışveriş
Küresel buğday piyasası yılın en hareketli dönemlerinden birini yaşıyor. Kuzey yarımkürede geniş bir alanı etkileyen kuraklık ile Karadeniz'de yeniden yükselen gerilimin bir araya gelmesi, buğday fiyatlarını yılbaşından bu yana yaklaşık yüzde 25 yukarı taşıdı ve fiyatlar son iki yılın en yüksek seviyelerine ulaştı. Karadeniz'in en önemli tahıl limanlarından Köstence'de, protein oranı yüzde 12'nin üzerindeki ekmeklik buğdayın tonu ağustos sonunda 226 avrodan 233 avroya çıktı.
Fiyatlardaki yükselişin sürdüğü bu ortamda dikkat çeken gelişme Türkiye'den geldi. Türkiye'nin Karadeniz'de güvenli tahıl geçişini yeniden tesis etmeye yönelik bir plan önermesi ve bu konuda hem Rusya hem Ukrayna ile temas halinde olduğunun bilinmesi, Chicago Ticaret Borsası'ndaki (CBOT) buğday vadeli işlem fiyatlarının gerilemesine yol açtı. Piyasalar, olası bir koridor anlaşmasını arz güvenliği açısından rahatlatıcı bir sinyal olarak okudu.
Türkiye'nin bu denklemdeki konumu aslında tek boyutlu değil. Ülke aynı anda dört farklı rolü üstleniyor: birincisi, kendi iç tüketimi için önemli miktarda ekmeklik buğday ithal eden büyük bir alıcı konumunda. İkincisi, ithal ettiği buğdayı işleyip un ve un mamullerine dönüştürerek başta Afrika olmak üzere bölgesel pazarlara ihraç eden bir un ihracat merkezi. Üçüncüsü, Karadeniz kaynaklı tahıl kargolarının aktarma ve harmanlama noktalarından biri. Dördüncüsü ise coğrafi olarak en kritik unsur: Karadeniz'den çıkan tahıl ihracatının büyük bölümünün geçmek zorunda olduğu Türk Boğazları'nın kontrolü.
Bu dört rolün aynı anda tek bir ülkede toplanmış olması, Türkiye'yi küresel tahıl diplomasisinde doğal bir aracı konumuna getiriyor. Nitekim güvenli koridor önerisinin piyasada anında fiyat hareketine yol açması da bunun bir göstergesi.
Burada bir tarım-ekonomi bakış açısıyla birkaç çıkarım yapmak mümkün: Öncelikle, küresel buğday fiyatlarındaki kalıcı bir yükseliş, Türkiye'nin ithalat faturasını büyütme potansiyeli taşıyor; bu da un ve ekmek fiyatları üzerinden iç piyasaya zamanla yansıyabilir. Öte yandan, Türkiye'nin arabuluculuk rolünün güçlenmesi, hem lojistik/liman gelirleri hem de bölgesel un ihracatındaki rekabet gücü açısından olumlu bir tarafa da işaret edebilir — özellikle koridor güvenliği sağlanırsa Türk un sanayisinin Afrika pazarındaki payını koruması daha olası görünüyor.
Bu noktada altını çizmek gerekir ki bunlar birer olasılık değerlendirmesidir, kesin bir öngörü değil; jeopolitik gelişmelerin seyri, hava koşulları ve olası yeni bir koridor anlaşmasının kapsamı gibi değişkenler nihai tabloyu belirleyecek. Yerli üreticiler açısından ise kısa vadede en somut etki, girdi maliyetleri tarafında gübre ve enerji fiyatları üzerinden hissedilebilir; bu da yakından takip edilmesi gereken bir başlık.